JNW

HET GROOTSTE JIDDISCHE WOORDENBOEK

Het Jiddisch nu

Het Jiddisch is nu (2018) een gesproken taal onder ongeveer anderhalf tot twee miljoen mensen, waarvan de meesten leven op taaleilanden in steden als New York, Antwerpen, Londen en Jeruzalem. Het is een meer dan duizend jaar oude taal waarin een grote litteratuur is geschreven, vooral tussen 1870 en 1970. Bovendien is het een taal waarin veel historische bronnen zijn genoteerd. Helaas is de toestand van de Jiddische lexicografie lange tijd bedroevend slecht geweest. In 1968 werd in New York met veel enthousiasme een modern woordenboek van Uriel Weinreich onthaald dat in zijn Jiddisch-Engelse gedeelte ruim 18.000 trefwoorden telde. Ter vergelijking: de meeste Prisma-woordenboeken hebben meer dan 30.000 trefwoorden. Pas in het nieuwe millennium lijkt er geleidelijk verbetering te komen met vooral een goed Jiddisch-Frans woordenboek door Yitskhok Niborski van 37.000 trefwoorden (dat in ruim tien jaar in het Engels is vertaald). Waarom is goede lexicografie belangrijk? De taalbeheersing van de sprekers gaat hard achteruit door eenzijdige contacten met taalgenoten en de grote invloed van omgevingstalen, vooral Engels. Het eigen taalkundige erfgoed is verwaarloosd en vrijwel vergeten. Ook de Jiddische taalkennis van buitenstaanders laat sterk te wensen over. Resultaat: te weinig en gebrekkige vertalingen; te weinig gebruik van joodse bronnen voor historisch onderzoek van/in bijvoorbeeld Oost-Europa.

Het JNW nu

Het Jiddisch-Nederlandse woordenboek (JNW) ontsluit een reusachtige erfenis: het erfgoed van de taal die zorgde dat de joodse traditie drieduizend jaar ongebroken bleef, de taal zonder welke het onmogelijk was geweest het Hebreeuws als moedertaal zo snel nieuw leven in te blazen. Het JNW is een beschrijvend (descriptief) uitgebreid woordenboek. Beschrijvend wil zeggen: de woordvormen zijn in een (vrijwel altijd) schriftelijke bron gevonden. In principe gaat ieder woord vergezeld van een of meer vindplaatsen. In totaal worden meer dan 160.000 vindplaatsen gegeven (ruim 50.000 uit woordenboeken, meer dan 100.000 uit teksten). Beschrijvend wil ook zeggen: niet uitgesproken normatief. Het woordenboek geeft de gevonden taal weer in al zijn gevarieerdheid van spellingvarianten en taalvormen. Uitgebreid wil niet alleen zeggen dat hier meer semitismen, meer slavismen, meer daitsjmerismen (moderne germanismen) en meer internationalismen te vinden zijn dan in andere Jiddische woordenboeken. Het boek bevat niet alleen meer religieuze begrippen maar ook meer eigennamen, geografische aanduidingen, historische en politieke termen en natuurwetenschappelijke begrippen dan enig ander Jiddisch woordenboek. Niet alleen het aantal trefwoorden is relatief groot (en groeit nog elke dag), ook de artikelen zelf zijn ruimer van opzet dan elders. In tegenstelling tot de woordenboeken-in-telegramstijl (Harkavy, Tsanin, Harduff, Reicher, Loetsch e.a.) worden hier voor elk woord zoveel mogelijk verschillende betekenissen gegeven, tal van Nederlandse meer en minder gebruikelijke vertaalwoorden, en in zeer veel gevallen, verwijzingen naar verwante of verklarende Jiddische begrippen. Hoogstwaarschijnlijk is dit het op een na grootste woordenboek in de Jiddische taalgeschiedenis (alleen de ruim vier kilo wegende 'English-Yiddish encyclopedic dictionary' uit 1924 is groter). Uitgebreid wil zeggen dat er geen onbelangrijke woorden bestaan, en dat dit geen beknopte uitgave is van een grotere verzameling. Ten overvloede: dit boek is geen vertaling van enig ander Jiddisch woordenboek. Wel zijn meer dan zestig Jiddische en tientallen andere woordenboeken gebruikt, naast zes encyclopedieën (waarvan vier Jiddische), drie atlassen en tal van andere naslawerken. Als primaire bronnen, 493 titels in de verantwoording, diende naast die woordenboeken het werk van zo'n 350 schrijvers, waarbij een zo groot mogelijke variatie is nagestreefd in geografische en politieke herkomst, litteraire en niet-litteraire, religieuze en politieke geschriften. Het doel van dit woordenboek in Nederland en Vlaanderen is: vertalers en lezers van litteratuur, documenten en andere historische bronnen, maar vooral ook moedertaalsprekers te steunen en te tonen dat de Jiddische taal oneindig veel rijker is dan men gewoonlijk denkt. Het wil helpen de taalverarming in de gemeenschap van de sprekers ervan te bestrijden en het matige niveau van de beoefening van de Jiddische taal in de lage landen op te krikken. Internationaal is het doel: de Jiddische lexicografie een stap vooruit te helpen met een nieuwe ruime materiaalverzameling.

Het JNW in de tijd

Aan de samenstelling van het JNW is vanaf 1987 tot 2017 gewerkt door één persoon. De eerste twee jaar in handschrift, vervolgens met de Hebreeuwse tekstverwerker Einsteinwriter. Daarbij werd een eigen stel Jiddische letters ontworpen voor scherm en afdruk. Met de komst van uniforme lettersets (Unicode) voor Latijnse en andere letters/karakters (van Cyrillisch tot Chinees) ontstond de noodzaak over te gaan naar een ander programma. Drie jaar geleden werd echter besloten dat bij een dergelijke omzetting de bestaande tekstbestanden beter in één keer in een digitale verzameling gegevens (database) omgezet konden worden. Het werd de bedoeling de uiteindelijke boekuitgave te doen voorafgaan en vergezellen door een openbaar toegankelijke internetversie. Die openbare versie moet ertoe bijdragen fouten en onvolkomenheden op te sporen. Het JNW is immers nog altijd aan het groeien en verbeteren. Gemiddeld komen er per maand nog steeds zo'n 350 nieuwe trefwoorden bij. Een veelvoud daarvan wordt in diezelfde tijd verbeterd en uitgebreid. Aan de technische kant wordt gewerkt aan een vlot leesbare en correcte weergave op het scherm van de teksten waarin Latijns schrift van links naar rechts en Joods schrift van rechts naar links loopt en aan het tonen van alle gegevens uit het woordenboek (trefwoord met geslacht, meervoud/voltooid deelwoord, uitspraak en klemtoon, vertalingen, verwijzingen en vindplaatsen + de bijbehorende bronnenlijsten en legenda).

Het JNW in getallen

Het JNW bevat nu (voorjaar 2018) tegen de 80.000 trefwoorden op 3.317 pagina's in Einsteinwriter. Elk woord is opgenomen op grond van een of meer vindplaatsen (woordenboek, tekst, in enkele gevallen mondeling). In totaal zijn ruim 150.000 vindplaatsen aangegeven. In de verantwoording is een lijst met 493 titels opgenomen (waarbij series en periodiektitels als 1 gelden) van zo'n 350 auteurs (waarvan 341 gespecificeerd).

Karakter van het JNW

Een woordenboek is toch gewoon een woordenboek? Nee, woordenboeken zijn heel verschillend. Richting, kwaliteit en doel verschillen vaak enorm. Ook Jiddische woordenboeken zijn in de afgelopen 450 jaar gemaakt met heel verschillende bedoelingen en, dat spreekt vanzelf, van een nogal verschillend niveau. Zo waren er woordenboeken om moeilijke Losjn-koidesj (bijbels en rabbinaal Hebreeuws/Aramees) begrippen te verklaren, om evangelisten gemakkelijker joden te laten bekeren, om boeventaal beter te begrijpen. De meeste Jiddische woordenboeken zijn misschien wel gemaakt om Jiddisch-sprekers een andere taal aan te leren: Duits, Pools, modern Hebreeuws en vooral Engels. In die woordenboeken wordt het Jiddisch dikwijls vrij slordig en achteloos behandeld. Sinds de opwaardering van het Jiddisch van 'jargon' tot cultuurtaal eind negentiende, begin twintigste eeuw zien we interessante ontwikkelingen in de serieuze Jiddische lexicografie, beginnend bij J.M. Lifsjits' Russisch-Jiddische (1869) en Jiddisch-Russische (1876) woordenboeken en vooralsnog eindigend bij Niborski & Vaisbrot's Jiddisch-Frans woordenboek (2002, 2011). In ruim een eeuw is de daarin verzamelde woordenschat gegroeid en de opzet sterk verbeterd, maar in vergelijking met de ons omringende moderne talen is het Jiddisch lexicografisch nog steeds grotendeels terra incognita. Zo stelde professor Awrohom Nowersztern tijdens een college op 5 maart 1995: "Onze woordenboeken bevatten zo'n 15% van de Jiddische woordenschat". Kortom, er valt nog veel werk te verzetten.

Medewerkers aan het JNW

Werkgroep:
Justus van de Kamp, Amsterdam
Eugène van de Kamp, Delft
Mirjam Gutschow, Amsterdam
Eli Kaufman, Amsterdam

Stichting Jiddische Lexicografie Amsterdam

Bestuur:
Michel Waterman, Amstelveen
Nicoline van der Sijs, Utrecht
Marc van Oostendorp, Leiden
Mirjam Huffener, Amsterdam

Steun op afstand

Yitskhok Niborski, Parijs
Raphael Finkel, Lexington (KY)

Financiële steun digitalisering 1e fase

(onder meer:)
Stichting Collectieve Maror-gelden Nederland
Stichting Makaria
Stichting Maatschappij tot Nut der Israëlieten in Nederland